مهم ترین نکاتی که باید درباره ملات ساروج بدانید!

ملات ساروج از ابتکارات معماری قدیم ایران می باشد که برای بنا های مستحکم و مقاوم به کار برده شده است. در زمان های گذشته از این ماده علاوه بر ساخت و ساز، برای دفن گنجینه ها نیز استفاده می کردند. زیرا دارای سختی و نفوذپذیری زیادی می باشد که همین امر سبب به دردسر انداختن بسیاری از باستان شناسان و گنج یاب ها می شد. بنابراین برای آشنایی با ملات ساروج و کاربرد های آن در ادامه همراه ما باشید.

ملات ساروج چیست؟

می دانیم که برای ساخت و ساز ساختمان، مواد اولیه متفاوتی استفاده می شود. مثل آجر دکوراتیو یا آجر نسوز، خاکستر بادی، بتن اسفنجی و … یکی دیگر از این مواد، ملات ساروج است. این ملات نوعی ملات سنتی و بسیار قدیمی است که چاروک هم نام دارد. این ملات نوعی ملات ساده می باشد اما کاربرد بسیاری دارد و ضد آب می باشد، به همین دلیل برای بناهایی که با آب در ارتباط می باشند به کار گرفته می شود. آهک ماده اصلی این ماده بوده که به روش های مختلفی آن را به عمل می آورند.

تاریخچه ساروج

تاریخچه ساروج-ملات ساروج
ساروج از مصالح قدیمی می باشد که در ایران و برخی از کشور های کنار خلیج فارس به کار برده شده است. برای ساروج تاریخچه دقیقی وجود ندارد اما هم اکنون در نقاط مختلف ایران نمونه هایی از ساروج وجود دارد که به ۷۰۰ سال قبل بر می گردند. آخرین استفاده از ساروج در ایران به حدود هشتاد سال قبل و در ابتدای دوره پهلوی مربوط می شود و از آن تاریخ تا کنون این ملات استفاده ای در معماری ایران نداشته است و فقط در کتاب های مصالح از آن ذکر شده است. نکته ای که باید به آن اشاره کرد این است که تاکنون هیچ سازه ساروج در ایران کشف نکرده اند اما به عنوان پی در بسیاری از بنا ها به کار رفته است. بنابراین از مشهورترین سازه هایی که پایه های آن با این ملات تشکیل شده است، می توان به سی و سه پل اصفهان اشاره کرد.

کاربرد ملات ساروج

ساروج نفوذپذیری کم و سختی زیادی دارد و همین امر سبب شده است که از آن به عنوان روکش استفاده کنند. همچنین برای سازه هایی که تماس مستقیم با آب دارند، مانند آب انبار ها، پل ها، حوض ها، حمام ها و… به کار گرفته می شود. نکته جالب توجه این است که استحکام این ماده با تماس بیشتر آب، نه تنها کم نمی شود بلکه بیشتر هم خواهد شد. همچنین این ماده، سطح صاف و براقی ایجاد می کند که باعث می شود در تزئینات ساختمان نیز به کار گرفته شود، اما امروزه کاربرد آن به دلیل اختراع ملات های سیمانی، کاهش یافته است.

انواع ملات ساروج

انواع ملات ساروج
پیش از آنکه سیمان اختراع شود، از ملات ساروج برای آب بندی حوض ها و آب انبار ها استفاده می کردند، اما مصرف آن امروزه کاهش یافته و ملات سیمان جایگزین آن شده است. این ملات در دو نوع ساروج سرد و ساروج گرم وجود دارد که در ادامه به معرفی آن ها می پردازیم.

ملات ساروج سرد

ماده چسباننده ساروج سرد از مخلوط آب به مقدار کافی، ۱۰ پیمانه گرد آهک و ۷ پیمانه خاکستر الک شده به دست می آید که برای اینکه قوا و چسبندگی آن را افزایش دهند، به آن یک پیمانه خاک رس اضافه می کنند. ماسه بادی نیز نقش پرکنندگی و استخوان بندی در ساروج دارد، به همین دلیل یک پیمانه به این ماده اضافه می کنند. همچنین برای آنکه از ترک خوردگی ساروج جلوگیری کنند، لوئی( پنبه جگن) یا موی بز به ساروج اضافه می کنند. خاکستر نیز مقدار زیادی سیلیس غیر بلوری دارد که در هنگامی که با دوغاب آهک مخلوط می شود با آن ترکیب شده و سبب به وجود آمدن سیلیکات کلسیم می شود. از آنجایی که این فرایند به کندی انجام می گیرد، به همین دلیل ملات ساروج کند گیر است.

ملات ساروج گرم

ساروج گرم نوعی ملات آهک آبی است که طریقه به دست آمدن آن به وسیله پختن و آسیاب کردن سنگ های آهکی رس دار می باشد. این نوع ملات ها در جنوب ایران و در حاشیه شمالی خلیج فارس دیده می شوند که پس از گذشت سال ها هنوز تخریب نشده و در ساختمان های دریایی پابرجا مانده اند. از مشهورترین ساروج سرد می توان به ساروجی اشاره کرد که در بندر خمیر واقع شده است.

مواد تشکیل دهنده ملات ساروج

مواد تشکیل دهنده ملات ساروج
از آهک و سیلیس فعال، برای ساخت ساروج استفاده می کنند که باید به فعال بودن سیلیس توجه شود زیرا اهمیت بسیاری دارد. امروزه می توان مواد دیگری مانند سیلیکافیوم میکروسیلیس را جایگزین سیلیس فعال نمود. استفاده از ساروج برای پوشش سطوح به کار گرفته می شود، به همین دلیل باید توجه شود تا ترک خوردگی بر روی آن ایجاد نشود. همچنین خاصیت کاهش حجم از معایب این ملات بوده که همین امر می تواند سبب ترک خوردگی در ساروج شود، از این رو یکی از نقاط ضعف این ماده به شمار می آید. نکته دیگر این است که در گذشته برای ساخت ساروج از الیاف طبیعی استفاده می کردند، اما امروزه جایگزین های دیگری مانند الیاف پلیمری، فلزی و شیشه ای دارد.

روش تهیه ملات ساروج

روش تهیه این ملات به این صورت است که ابتدا خاک رس و آهک را به نسبت مشخص یعنی شش به چهار مخلوط می کنند تا گل سفتی حاصل شود، سپس آن را به مدت دو روز ورز می دهند. بعد از آنکه مواد را ورز دادند، به اضافه کردن خاکستر کوره حمام و مقداری مواد الیافی لوئی می پردازند. حال مخلوط به دست آمده را به وسیله چوب هایی به قطر ده سانتی متر می کوبند تا با یک دیگر به خوبی عجین شوند.
اندازه مواد لازم برای تهیه ساروج به شرح زیر است:

  • گرد آهک شکفته ۱۰ پیمانه
  • خاکستر الک شده ۷ پیمانه
  • خاک رس ۱ پیمانه
  • ماسه بادی ۱ پیمانه
  • لوئی ( تخم و پرزهای نوعی نی است) ۳۰ تا ۵۰ کیلوگرم
  • آب به مقدار کافی

روش تشخیص ساروج

روش تشخیص ساروج-ملات ساروج
از آنجایی که در طبیعت ترکیبات سخت زیادی وجود دارد و با اطمینان نمیتوان آن ها را ساروج نامید اما آزمایشاتی وجود دارد که می توان به وسیله ی آن ها ساروج را تشخیص داد. ساده ترین راه حل این است که به محلی که فکر می‌ کنید حاوی ساروج است، با کفش ضربه زده و چندین بار به تکرار این کار بپردازید. در صورتی که جرقه ای مشاهده کردید، در آنجا ساروج وجود دارد. روش دیگر استفاده از اره می باشد، یعنی سطح مورد نظر را به وسیله اره خراش دهید، اگر به صورت پودر شد، آن ترکیب ساروج است. همچنین برای تشخیص ساروج می توانید بر روی سطح مورد نظر ترکیبی از آب و بنزین بریزید، در صورتی که بعد از ریختن سطح مورد نظر سیاه شد، ساروج در آن جا وجود دارد.

سخن پایانی

همانطور که اشاره کردیم این ملات در گذشته کاربرد بسیاری داشته و برای حمام ها، پل ها و حوض ها مورد استفاده قرار گرفته است اما با اختراع سایر ملات ها، کاربرد آن کمتر شده است. این ملات دارای دو نوع گرم و سرد می باشد که امیدواریم با آن ها آشنا شده باشید و با توجه به نیاز خود ملات مورد نظر خود را انتخاب کنید. شرکت پیشگامان آژمان تدبیر، اصفهان آجر، ارائه دهنده انواع آجر نسوز، آجر شیل، دکوراتیو و … شما می توانید جهت خرید انواع آجر مثل خرید آجر ده سوراخ و یا خرید آجر لفتون با ما در تماس باشید.